Biyografi AKINSOFT 26 Mayıs 2021 (0) (203)

Amerika’nın Sınır Dışı Ettiği Çinli Deha: QIAN XUESEN

Amerika’nın uzay programını NASA’nın yürüttüğü hemen herkesçe bilinir. Fakat Nazi zulmünden kaçanlar başta olmak üzere farklı ülkelerden bilim insanlarının da bu çalışmalara katkı sağladığından çok bahsedilmez. Özellikle de bir istisna var ki Çin’de ulusal kahraman ilan edilirken, Amerikan tarihinde üzeri tamamen örtülmüştür. O kişi Çin’in en önemli dehalarından biri olarak kabul edilen Qian Xuesen’dir.

Aerodinamik ve yerleşik mühendislik sibernetiği alanına önemli katkılarda bulunan matematikçi, sibernetikçi, havacılık mühendisi ve fizikçi olan Qian Xuesen 11 Aralık 1944 yılında Şangay’da doğdu. Pekin Üniversitesi’ne bağlı liseden mezun olan ve 1934’te Ulusal Chiao Tung Üniversitesi, şimdiki Şangay Jiaotong Üniversitesi’ne katılan Qian orada makine mühendisliği diploması aldı. Qian Boxer Tazminat Bursuyla Massachusetts Institute of Technology’de (MIT) makine mühendisliği okumak için 1935’te Çin’den ayrıldı ve bir yıl sonra Master of Science derecesi aldı. Amerikan mühendislik eğitiminin yöntemlerinden ve özellikle de deneyselliğe odaklanmasından etkilendi. Bu, pek çok Çinli bilim insanının uyguladığı uygulamalı deneyimden ziyade teorik unsurları vurgulayan çağdaş yaklaşımın tersiydi. 1936’da Caltech’e geldikten kısa bir süre sonra Qian Guggenheim Havacılık Laboratuvarı’nda roketle ilgili deneylerde yer aldı. 1939’da Caltech’te doktorasını tamamlayan Qian, İkinci Dünya Savaşı sırasında Amerika’nın ilk atom bombasını başarıyla geliştirmesine yol açan Manhattan Projesinde çalıştı. Amerika’nın Nazi dönemindeki havacılığa ilgisi oldukça yüksekti. Öyle ki II. Dünya Savaşı’ndaki V1, V2 gibi öncü roketlerin ardında yatan bilimsel gelişmişlik Amerika için hep bir soru işareti olmuştu. Qian, Alman roket sistemleri hakkında raporlama yapan birimde çalıştı ve savaşın sonunda von Braun gibi Nazi Almanya’sına hizmet eden önemli bilim insanlarını ve çalışmalarını ele geçirmek için 1945 yılında Almanya’ya gönderildi. Von Kármán, o tarihlerde Qian için şu ifadeleri yazdı: “Çalışmaları yüksek hızlı aerodinamik ve jet tahrikindeki ilerlemelere muazzam bir ivme sağlayan tartışmasız bir dahiydi.” Qian bu süre zarfında, daha sonra Amerikan Uzay Mekiğinin öncüsü olan X-20 Dyna-Soar’a ilham verecek kıtalar arası bir uzay uçağı tasarlamaya çalıştı. Qian dönemin ünlü opera sanatçılarından biri olan Japon hemşire Satô Yato ile evlendi. Evliliğinden kısa bir süre sonra MIT’de öğretmenlik yapmak için Amerika’ya dönen Qian 1949 yılında Caltech’te Robert H. Goddard Profesörü oldu.

1949 yılına gelindiğinde Mao Zedong Çin Komünist Halk Cumhuriyeti’ni kurana kadar her şey yolunda gidiyordu. Kapitalizm ile Komünizm ideolojilerinin çarpıştığı bir dönemde Çin, artık Amerika’nın şüphe dolu gözlerle baktığı bir ülke olmuştu. Aynı şekilde Çinli vatandaşlar da bu bakışlardan payına düşeni alıyorlardı. Soğuk savaş sürecinin yaşandığı bu dönemde Senatör Joseph McCarthy ve FBI, Amerika’da yaşayan komünistleri birer casus olarak nitelendiriyor ve onları yakalamakta istiyordu. Bu ortamda ülkedeki Çinliler için her an bir açık aranıyordu. ABD Ordusu İstihbaratı 1940’ların başlarında, Qian’ın bir komünist olduğu iddialarının zaten farkındaydı ancak güvenlik izni askıya alınmamıştı. Fakat 6 Haziran 1950’de güvenlik izni kaldırıldı ve FBI tarafından sorgulandı. İki hafta sonra ise Qian, Caltech’ten istifa edeceğini ve Mao liderliğindeki Çin Komünist Partisi tarafından yönetilen Çin’e döneceğini duyurdu. Ağustos ayında Qian kişisel olarak tanıdığı dönemin Donanma Müsteşarı Dan A. Kimball ile yaptığı konuşmada kendisi hakkındaki iddialardan bahsettikten sonra “Ben Çinliyim, yapmıyorum. Vatandaşlarımı öldürmek için silah yapmak istemiyorum” dedi.

Qian’ın Çin’e dönmesini sağlayacak firma ABD Gümrüklerine, eşyalarda karşılaştığı bazı evrakların “Gizli” olarak işaretlendiğini bildirdikten sonra, ABD yetkilileri bu evrakları ele geçirdi. Bunun üzerine ABD Göçmenlik ve Vatandaşlık Bürosu, 25 Ağustos’ta Qian’ın tutuklanması emrini çıkardı. Qian güvenlik damgalı belgelerin çoğunlukla kendisi tarafından yazıldığını ve güncelliğini yitirmiş sınıflandırmalara sahip olduğunu iddia etti. Sonrasında yapılan incelemeler belgelerin sınıflandırılmış hiçbir materyal içermediğini gösterdi. Caltech’te bulunduğu sürede Qian, Komünist Partisi’nin toplantılarına gizlice katılmıştı. Tsien, sorgulanmak üzere 6 Eylül 1950’de gözaltına alındı ve iki hafta boyunca Terminal Adası’nda tutuldu. ABD ile Çin arasında yürütülen beş yıllık gizli diplomasi ve müzakerelerin konusu olan Qian, bu süre zarfında herhangi bir araştırma görevi olmaksızın sürekli gözetim altında yaşadı. Qian, davasını tartışmak için Washington’a uçan Başkan Lee DuBridge de dahil olmak üzere Caltech’teki meslektaşlarından destek aldı.

Seyahat yasağı 4 Ağustos 1955’te kaldırılan Qian kısa bir süre sonra Caltech’ten istifa etti. 1955 yılının Eylül ayında 1955’te Amerika’dan ayrılarak Los Angeles’tan Hong Kong’a gitti. Birkaç yıldır Qian’ı ABD’de tutmaya çalışan Müsteşar Kimball, durumu; “Bu olay, bu ülkenin yaptığı en aptalca şeydi.” ifadeleriyle tanımlamıştı. Ülkesine geri dönüşünün ardından Qian, geçmiş başarılarıyla kazandığı itibarın yanı sıra nükleer araştırmalarına ve Çin devletinin desteğiyle roket biliminde oldukça başarılı bir kariyere başladı. Dongfeng balistik füzelerini ve Long March uzay roketlerini inşa eden Çin füze programını yöneten Qian bu programın öncü ismi oldu. Birçok alanda çalışmaları olan Qian bilim ve teknoloji sistemleri, mühendislik bilimi, askeri bilim, sosyal bilimler, doğa bilimleri, coğrafya, felsefe, edebiyat ve sanat eğitimine katkıda bulundu.

1991’de emekli olan Qian’a başarılarından dolayı 1979’da Caltech’in Seçkin Mezunlar Ödülü’ne layık görüldü. Ödülünü arkadaşı Frank Marble’ın yardımıyla geniş kapsamlı bir törenle evine getirdi ve Qian sonunda ödülünü Caltech’ten aldı. Ayrıca Qian, Çin-ABD ilişkilerinin normalleşmesinden sonra Amerikan Havacılık ve Uzay Bilimleri Enstitüsü tarafından ABD’yi ziyaret etmeye davet edildi. Ancak tutuklandığı ve resmi bir özür dilenmediği için bu daveti reddetti. Çin hükümeti, uzay çalışmalarındaki tecrübeleri nedeniyle Rusya’nın da yardımıyla, insanlı uzay programını 1992’de başlattı. Qian’ın araştırması, Ekim 2003’te Shenzhou V görevini başarıyla başlatan Long March roketinin temeli olarak kullanıldı. Yaşlı Qian, Çin’in ilk insanlı uzay görevini hastane yatağından televizyonda izleyebildi. Qian 31 Ekim 2009’da 98 yaşında Pekin’de öldü.


Benzer Yazılar